مهستان؛ فرم و آهنگسازی در موسیقی ایران بهصورت رسمی و با رویکردی علمی، در فاصله سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۲ خورشیدی، به همت علینقی وزیری بنیان نهاده شد. با این همه، پیش از وزیری نیز گامهای بلند و مؤثری در مسیر شکلگیری فرم و آهنگسازی برداشته شده بود. هرچند این تلاشها با معیارهای علمی و آکادمیکِ رایج در موسیقی جهان فاصله داشت، اما بیتردید زمینهساز تحولی شد که بعدها وزیری آن را بهصورت نظاممند و علمی سامان داد. چنانکه توماس کوهن در ساختار انقلابهای علمی یادآور میشود، هیچ انقلاب فکری و علمی بدون پیشینه و ریشههای تاریخی پدید نمیآید.
در حدود دو دهه پیش از ظهور وزیری، درویشخان، بیآنکه آموزش نظاممند آهنگسازی به شیوه غربی را پشت سر گذاشته باشد، گامهای مهمی در قلمرو فرم و آهنگسازی برداشت. البته نمیتوان تأثیر فضای مشروطه، گسترش اندیشه تجدد و آشنایی تدریجی جامعه ایران با موسیقی غربی را در این تحول نادیده گرفت. هرچند این آشنایی گسترده نبود و بیشتر از طریق صفحات گرامافون، اجرای گروههای موسیقی خارجی در محافل خاص و نیز سفر برخی هنرمندان ایرانی، از جمله درویشخان، به شهرهایی چون تفلیس و لندن صورت میگرفت.
یکی از مهمترین نوآوریهای درویشخان، ابداع و تثبیت فرم «پیشدرآمد» بود؛ فرمی که بسیاری آن را متأثر از ساختار اورتور در موسیقی غربی میدانند. این ابتکار، نقطه عطفی در تاریخ موسیقی ایرانی بهشمار میآید و بعدها نقش مهمی در تحول فرم و آهنگسازی ایفا کرد. پیشدرآمد بهتدریج به یکی از ارکان موسیقی دستگاهی تبدیل شد و زمینه را برای گسترش اندیشه فرمال در موسیقی ایران فراهم ساخت.
درویشخان، هرچند شناخت نظری و نظاممند از مفهوم فرم نداشت، اما آثارش واجد بسیاری از ویژگیهای فرمال بودند. او در گسترش و نوسازی قالبهایی چون رنگ، چهارمضراب و حتی تصنیف، نسبت به پیشینیانی همچون شیدا و عارف، گامهایی اساسی برداشت و بدینترتیب یکی از نخستین تجربههای جدی در مسیر استقرار اندیشه آهنگسازی در موسیقی ایران را رقم زد.
از سوی دیگر، بهرهگیری از قالبهایی مانند والس و سازگار کردن آنها با نغمههای ملی، همچنین استفاده از فرمهایی چون مارش، پولکا و مازورکا، افقهای تازهای در سازماندهی موسیقایی گشود. حتی نامگذاری آثار او نیز از رهیافتی نوگرایانه حکایت دارد؛ آثاری چون رنگ پریچهر و پریزاد، رنگ غنی و فقیر (در دستگاه اصفهان) و رنگ قهر و آشتی (در ماهور)، افزون بر جنبههای زیباییشناختی و دراماتیک، از نوعی فصلبندی و گسترش ساختاری برخوردارند که میتوان آن را از پیامدهای آشنایی با مدرنیته، فضای فکری مشروطه و تأثیرپذیری از موسیقی غربی دانست.
درویشخان افزون بر تأثیر عمیقی که بر موسیقی ایران گذاشت، شاگردان برجستهای نیز پرورش داد که هر یک به سهم خود راه او را ادامه دادند و در تکامل موسیقی ایرانی نقشآفرین شدند؛ از جمله ابوالحسن صبا، موسی معروفی و روحالله خالقی.
با این همه، موسیقیدانی که پس از درگذشت نابهنگام درویشخان در سانحه تصادف آذر ۱۳۰۵، بیش از دیگران سبک و شیوه او را، بهویژه در حوزه فرم، ادامه داد و گسترش بخشید، مرتضی نیداود بود.
پس از تصادف و مرگ دلخراش غلامحسین درویشخان، نکوداشتها و یادبودهای فراوانی برای او برگزار شد؛ از جمله مراسم بزرگداشت در انجمن اخوت و نیز در مدرسه عالی موسیقی به مدیریت علینقی وزیری. همچنین مرتضیخان نیداود، در پاسداشت یاد استاد فقید خود، مدرسه موسیقی بنیان نهاد و آن را به نام «درویش» نامگذاری کرد تا یاد و نام او زنده بماند.
در سالهای پس از درگذشت درویشخان، کنسرتها و صفحات گرامافون متعددی نیز به یاد او اجرا و ضبط شد. یکی از ارزشمندترین این آثار، صفحهای است که در سال ۱۳۰۶ خورشیدی توسط کمپانی پلیفون در تهران ضبط شد. در این صفحه، امیر ارسلانخان درگاهی، از شاگردان درویشخان، در آغاز با جمله «درآمد افشاری، به یاد مرحوم درویش» اجرای خود را معرفی میکند و سپس پیشدرآمد مشهور درویشخان در آواز افشاری را مینوازد. پس از آن، جلال تاج اصفهانی غزلی از سعدی را به یاد درویشخان میخواند و در ادامه، بیتی از نیر تبریزی با قافیهای هماهنگ با شهرت «درویش» اجرا میشود:
«تو اگر صاحب نوشی و اگر ضارب نیش
دگران راست که من بیخبرم با تو ز خویش»
— سعدی
«به چه عضو تو زند بوسه، نداند چه کند
بر سر سفره سلطان چو نشیند درویش»
— نیر تبریزی
مشخصات صفحه:
آواز افشاری، به یاد مرحوم غلامحسین درویش
خواننده: جلال تاج اصفهانی
تار: امیر ارسلانخان درگاهی
ضبط: کمپانی پلیفون، تهران، ۱۳۰۶ خورشیدی
دومین فایل این مجموعه، گفتوگوی مرتضیخان نیداود است که در آن، ضمن شرح زندگی هنری خود، از دوران شاگردی و ارتباط نزدیکش با درویشخان سخن میگوید. او در پایان این گفتوگو به تأسیس مدرسهای اشاره میکند که پس از درگذشت استادش بنیان گذاشت. نیداود توضیح میدهد که چون درویشخان فرزندی نداشت، تصمیم گرفت با نامگذاری مدرسه به نام او، یاد و خاطره استاد را زنده نگه دارد؛ هرچند در ادامه گفتوگو، دیگر به این موضوع بازنمیگردد و از یادکرد نام مدرسه درویش، پرهیز میکند.
پایانبخش این مجموعه، اجرای «رنگ پریچهر و پریزاد» در آواز اصفهان، از ساختههای درویشخان است که توسط شاگرد برجسته او، روحالله خالقی، با ارکستر گلها اجرا شده است. این اثر، نمونهای ممتاز از مهارت درویشخان در پرداخت فرم موسیقایی، انسجام ساختاری و ذوق زیباییشناسانه اوست و بهخوبی جایگاه این موسیقیدان را در تحول آهنگسازی و فرم در موسیقی ایرانی نشان میدهد.
مخاطبان فرهیخته خود را به شنیدن این مجموعه شنیداری ارزشمند در کانال تلگرام «اخبار مهستان» دعوت میکنیم.
