مهستان؛ فرزانه ابراهیم زاده در یادداشت «بازخوانی نقش زنان در جنبش مشروطه» نقشآفرینی زنان در جنبش مشروطه ایران را برجسته میکند و مشروطه را آغازگر جنبش حقوق زنان میداند.
حضور زنان پیش از صدور فرمان مشروطیت با شرکت در اعتراضات، حمایت از مشروطهخواهان و کمکهای مالی (از جمله اهدای پول و جواهرات برای بانک ملی و تحریم منسوجات خارجی) نمود یافت.
روایتهایی از مشارکت مستقیم زنان در میدان نبرد، مانند مبارزی که در تبریز با پوشش مردانه جنگید و ماجرای ستارخان، نشانگر حضور عملی آنان است.
از نیمه سلطنت ناصرالدینشاه، حضور زنان در تجمعات سیاسی-اجتماعی پررنگتر شد؛ از اعتراض به گرانی نان و مشارکت در جنبش تنباکو تا حضور دوشادوش مردان در تجمعات مسجد شاه و مسجد جامع تهران.
پس از پیروزی نهضت، زنان انجمنهای گوناگون تأسیس کردند: انجمن آزادی زنان، اتحادیه غیبی نسوان، اتحادیه نسوان، انجمن نسوان و انجمن خواتین ایران؛ با چهرههایی مانند صدیقه دولتآبادی، محترم اسکندری و درهالمعالی.
نشانههایی از حضور زنان در انجمنهای مردانه نیز هست. فعالیتها در تهران و تبریز پررنگتر بود؛ در تبریز، سنت «زنان عیار» با رهبری زینب پاشا سابقه داشت.
با وجود محرومیت از حق رأی، زنان با صدور روزنامههایی مانند دانش و شکوفه و تشکیل مدارس دخترانه، توانمندسازی را پی گرفتند؛ نامههای دوره مجلس اول این مطالبات را تأیید میکند.
زنان ارمنی و زرتشتی و افراد وابسته به احزاب چون داشناک فعال بودند؛ همسر یپرم خان گروهی از زنان را رهبری میکرد.
در بحرانها، از جمعآوری مخفیانه پیکرها پس از به توپ بستن مجلس تا ایستادگی مسلحانه مقابل اولتیماتوم روس، نقشآفرینی کردند.
پس از مشروطه، با گسترش انجمنها (نسوان وطنخواه) و افزایش مدارس از ۲ به بیش از ۱۰۰ ظرف کمتر از ۱۵ سال، راه برای ورود زنان به دانشگاه در پهلوی اول هموار شد.
منبع: کانال تلگرامی اصلاحات جامعه محور
