مهستان؛ عباس آخوندی: در حالی که #مذاکرات_ایران_امریکا در حال انجام است به نظر میرسد ملتهای منطقه در پی استقرار یک نظام امنیت پایدار در منطقه هستند. اخیرا نخستوزیر و وزیر خارجه #قطر در گفتگو با فاینانشیال تایمز گفته است که: هدف منطقهای اکنون ساختن چارچوب امنیتی جدیدی میان کشورهای منطقه و ایران است. و#عربستان در پی نشستی برای آشتی میان ایران و کشورهای جنوب خلیج فارس است.
با تضعیف نظم لیبرال و برآمدن نظمی نو مبتنی بر کاربست مستقیم زور، امنیت کشورهای میانی در معرض مخاطره جدی قرار گرفته است. قدرتهای میانی ناگزیرند مستقیم در اندیشه تأمین امنیت خود باشند. نمونههای تاریخی منازعات به جنگهای فرسایشی تبدیل شدهاند. برای ایران که درگیر جنگ با آمریکا و اسرائیل است، یافتن پاسخ حیاتی است.
ارزیابی این قلم این است که احتمال موفقیت مذاکرات جاری برای صلح پایدار بسیار اندک است، مگر با حضور قدرتی مثل چین به عنوان ناظر و ضامن.
سه راه پیش روی کشورهای با قدرت میانی قرار دارد: نخست، اتکای امنیتی به قدرتهای بزرگ که تجربه شکست آن در اوکراین، سوریه و جنگ رمضان آشکار شد. دوم، حصارکشی سرزمینی که جز فقر و شکنندگی ثمری ندارد. راه سوم، «حکمرانی امنیت جمعی و شبکهای منطقهای» است که این نوشتار بر آن تأکید دارد. موفقیت این رویکرد منوط به رعایت پنج شرط است: تقدم ژئواکونومی بر ژئوپلیتیک، تقدم مدیریت ریسکهای امنیتی بر نظامهای دفاعی مشترک، استقرار نظام امنیتی شبکهای با حضور یک قدرت جهانی، مبنا قرار دادن هنجارهای بینالمللی موجود، و پایبندی به اصول تمامیت ارضی، عدم مداخله و حل منازعات از طریق گفتوگو.
نگاهی گذرا به رویکرد حکمروایی امنیت شبکهای منطقهای
دستیابی به امنیت جمعی در خلیج فارس بسیار دشوار است. بر اساس مکتب کپنهاک، امنیت جمعی در صورتی تحقق مییابد که سه شرط فراهم باشد: پذیرش تجاوز به هر عضو به عنوان تهدید علیه همگان، واکنش جمعی به متجاوز، و باور مشترک به تجزیهناپذیری امنیت.
با عبور آمریکا از نظم لیبرال و تکیه بر نومرکانتالیسم، نظام جهانی در وضعیت آنارشیک قرار گرفته است. نظم منطقهای نمیتواند مستقل از نظم جهانی باشد. اما میتوان به نوعی «حکمرانی امنیت شبکهای منطقهای» اندیشید که در آن به جای الگوهای ناتو، «مدیریت مخاطرات امنیت جمعی» در قالب یک سازمان مشترک امنیتی برای تبادل اطلاعات و مدیریت تهدیدات پیش از وقوع مدنظر است. این ایده به مکتب کپنهاک و نظم مدرن جهانی بوزان نزدیک است که امنیت را چندلایه، دارای بازیگران متنوع و شامل ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی میداند.
بازخوانی وضع موجود امنیت منطقهای خلیج فارس
ایران درگیر جنگی وجودی با آمریکا و اسرائیل است. مذاکره دوجانبه با قدرت مسلط از موضع ضعف صورت میگیرد. در جهان نومرکانتالیستی، نبودن در ترتیبات امنیتی دستهجمعی هزینه مخاطرهجویی دشمن را کاهش میدهد. کشورهای جنوب خلیج فارس دریافتهاند که پایگاههای آمریکایی نه تنها امنیتشان را تضمین نمیکند، بلکه میتواند آنها را برخلاف موضعشان درگیر جنگ فرسایشی کند.
ایران از تحولات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ دریافت که امنیت ملی از رهگذر اتکا به گروههای غیردولتی تأمینپذیر نیست. هدف اصلی آمریکا از جنگ، سلطه بر زنجیره ارزش و زنجیره تأمین جهانی در منطقهای است که اقتصاد چین به آن وابسته است. اسرائیل اما توسعه سرزمینی از نیل تا فرات را دنبال میکند. راهکار پیشنهادی، تدبیر دو مرحلهای است: گام فوری، مذاکره مستقیم با آمریکا برای پیمان عدم تعرض؛ گام بعدی، طرح حکمرانی امنیت جمعی منطقهای مبتنی بر حفظ زنجیره ارزش جهانی.
چارچوب طرح نظام حکمرانی امنیت شبکهای منطقهای خلیج فارس
تهدید علیه ایران، تهدید علیه زنجیره ارزش جهانی در این حوزه جغرافیایی است. خروج از وضعیت کنونی مستلزم توافق امنیتی جمعی میان ذینفعان اصلی زنجیره ارزش است. در جهان جدید، تجارت و امنیت دو روی یک سکهاند و امنیت نو تابع شبکههای امنیتی منطقهای متعددی است.
