مهستان؛ حسین قتیب: آتشبس میان ایران و ایالات متحده را نمیتوان صرفاً بهعنوان توقف موقت جنگ فهمید. در وضعیت کنونی، آتشبس بیش از آنکه پایان یک مرحله نظامی باشد، آغاز مرحلهای پیچیدهتر از فشار راهبردی است.
واشنگتن، پس از کوبیدن بخشی از ظرفیتهای صنعتی، زیربنایی، نفتی و لجستیکی ایران، کوشید میدان نبرد را از سطح حمله مستقیم به سطح کنترل ادراک، محاصره اقتصادی و مهندسی زمان منتقل کند. در چنین وضعیتی، آتشبس نه الزاماً محصول توازن قوا، بلکه نتیجه ترکیب سه عامل بود: فرسایش توان زیرساختی ایران، فشار روانی بر تصمیمگیران، و بازتعریف توقف جنگ بهعنوان «عقلانیت سیاسی». در روایت رسمی و نیمهرسمی، این آتشبس میتواند با مفاهیمی آشنا توجیه شود: «لحظه پس از فتح خرمشهر»، «تثبیت دستاورد»، «جلوگیری از فرسایش بیشتر»، یا «پذیرش آتشبس از موضع قدرت». اما مسئله اصلی دقیقاً در همینجاست. قیاسهای تاریخی، اگر بهدرستی به کار نروند، بهجای روشنکردن وضعیت، آن را میپوشانند. پس از فتح خرمشهر، ایران با یک میدان جنگ زمینی، مرزهای مشخص و دشمنی منطقهای روبهرو بود. امروز، مسئله فقط توقف حملات نیست. مسئله، کنترل شریانهای حیاتی اقتصاد ملی است. اگر آتشبس با ادامه یا تثبیت نوعی محاصره دریایی همراه شود، معنای آن دیگر «توقف جنگ» نیست، بلکه انتقال جنگ به سطحی است که ایران در آن آسیبپذیرتر است.
خطای راهبردی ایران در این وضعیت آن است که آتشبس را بهمثابه کاهش فشار تفسیر کند، در حالی که ممکن است آتشبس دقیقاً ابزار تثبیت فشار باشد. ایالات متحده در چنین الگویی میتواند همزمان دو کار انجام دهد: از یکسو، مسیرهای صادرات و واردات ایران را محدود کند و از سوی دیگر، برای جلوگیری از شوک غیرقابل کنترل در بازار جهانی، بهصورت گزینشی امکان عبور کشتیها و تانکرهای بزرگ برخی کشورها را فراهم سازد. یعنی واشنگتن میتواند با زبان «همکاری»، «حسن نیت»، «ثبات بازار» و «حفظ جریان انرژی»، برای کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی، قطر یا دیگر بازیگران آسیایی و خلیجی استثناهای عملی ایجاد کند، بیآنکه فشار اصلی بر ایران برداشته شود. نتیجه، یک معماری فشار دوگانه است: جهان از سقوط کامل زنجیره تأمین انرژی نجات داده میشود، اما ایران در وضعیت خفگی اقتصادی باقی میماند.
اینجا نقطه تمایز میان محاصره کلاسیک و محاصره هوشمند است. محاصره کلاسیک همهچیز را میبندد و هزینه جهانی تولید میکند. محاصره هوشمند مسیرها را برای دشمن میبندد، اما برای متحدان، شرکا یا بازیگران ضروری بازار، گذرگاههای کنترلشده ایجاد میکند. در این مدل، فشار نه فقط از طریق ممنوعیت، بلکه از طریق گزینش اعمال میشود. برخی عبور میکنند، برخی متوقف میشوند. برخی کشتیها اجازه میگیرند، برخی هدف قرار میگیرند. برخی کشورها از بحران آسیب میبینند، اما برخی دیگر از مسیرهای هماهنگشده عبور میکنند. به همین دلیل، محاصره هوشمند فقط ابزار نظامی نیست، بلکه ابزار حکمرانی بر زنجیره تأمین است.
برای ایران، خطر اصلی در این است که آتشبس همراه با محاصره، کشور را از وضعیت جنگی به وضعیت فروپاشی تدریجی منتقل کند. جنگ مستقیم، هرچند پرهزینه و ویرانگر است، اما معمولاً افق زمانی، صحنه نبرد و منطق بسیج سیاسی مشخصتری دارد. محاصره اما فرسایشی، مبهم و تدریجی است. آثار آن ابتدا در کمبود ارز، افزایش هزینه واردات، اختلال در بیمه و حملونقل، سقوط درآمد صادراتی، کندی تولید صنعتی، دشواری تأمین مواد اولیه و افزایش قیمت کالاهای مصرفی ظاهر میشود. سپس به بحران اجتماعی، کاهش مشروعیت، تشدید نارضایتی و شکاف میان دولت و جامعه تبدیل میشود. در مرحله بعد، همین ضعف داخلی میتواند زمینهساز دور تازهای از حملات یا فشارهای سیاسی شود.
نشانههای این آسیبپذیری از پیش قابل مشاهده است. گزارشها از کاهش معنادار صادرات نفت ایران در ماههای بحرانی سخن گفتهاند. برای نمونه، ردیابیهای منتشرشده درباره صادرات نفت ایران در مارس ۲۰۲۶ از افت قابل توجه حجم صادرات نسبت به ماههای پیش از آن حکایت داشت، هرچند افزایش قیمت جهانی نفت بخشی از اثر مالی این افت را موقتاً جبران کرد. همچنین گزارشهایی درباره توقف یا محدودسازی صادرات پتروشیمی ایران با هدف تأمین نیاز داخلی منتشر شده است. این دو حوزه، نفت و پتروشیمی، ستونهای حیاتی تأمین ارز و تداوم تولید داخلیاند. ضربه همزمان به آنها میتواند در ماههای آینده به بحران مالی عمیقتری منجر شود. مسیرهای جایگزین زمینی و ریلی، هرچند مهماند، نمیتوانند جایگزین کامل ظرفیت دریایی شوند. اتصال از مسیر آسیای مرکزی، چین، قزاقستان یا مسیرهای پاکستان میتواند بخشی از نیازهای وارداتی ایران را پوشش دهد. این مسیرها برای کالاهای مشخص، تجهیزات محدود، مواد غذایی، قطعات صنعتی یا تجارت منطقهای اهمیت دارند. اما مسئله اصلی ایران فقط واردات کالا نیست.
مسئله، صادرات نفت خام، میعانات، فراوردههای نفتی و محصولات پتروشیمی در مقیاس بزرگ است. صادرات انرژی در مقیاس جهانی نیازمند ناوگان، بیمه، بنادر، پرداختهای بانکی، مسیرهای امن، خریداران پایدار و امکان تکرارپذیر حمل است. هیچ مسیر ریلی یا زمینی در کوتاهمدت نمیتواند ظرفیت، سرعت و صرفه اقتصادی مسیرهای دریایی را بازتولید کند.
از همین منظر، آتشبس فعلی میتواند یک وضعیت باخت باخت برای ایران باشد. اگر ایران آتشبس را بپذیرد و محاصره ادامه یابد، کشور بدون جنگ مستقیم وارد مرحله فرسایش اقتصادی میشود. اگر آتشبس را بشکند، ممکن است با دور تازهای از حملات زیرساختی روبهرو شود. اگر صبر کند، فشار اجتماعی و مالی افزایش مییابد. اگر واکنش نظامی نشان دهد، آمریکا میتواند آن را بهعنوان نقض آتشبس و تهدید امنیت انرژی جهانی معرفی کند. در چنین وضعیتی، مسئله اصلی دیگر فقط قدرت موشکی، توان دریایی یا ظرفیت پاسخ متقابل نیست. مسئله، خروج از دام روایتی است که در آن ایران یا باید شکست اقتصادی را بپذیرد یا مسئول بیثباتی جهانی معرفی شود
مسئله ایران در این مرحله فقط عبور از یک بحران نظامی نیست. مسئله، جلوگیری از تبدیل آتشبس به سازوکار فروپاشی تدریجی است. آتشبس زمانی به نفع ایران است که محاصره را متوقف کند، امکان صادرات را بازگرداند، امنیت زیرساختهای حیاتی را تضمین کند و زمان را به سود بازسازی توان ملی تغییر دهد. اما آتشبس همراه با محاصره، نوعی صلح تحمیلی است که جنگ را از آسمان و دریا به بودجه، بازار، کارخانه، سفره خانوار و اعتماد عمومی منتقل میکند. اگر این واقعیت اکنون فهم و مهار نشود، خطر آن وجود دارد که ایران نه در میدان نبرد، بلکه در میدان فرسایش اقتصادی، انزوای لجستیکی و انفجار اجتماعی شکست بخورد.
