امام موسی صدر و محرومان شیعه لبنان

مهستان؛ موسی صدر در روز ۱۴ خرداد سال1307 هجری شمسی در شهر قم در خاندانی که به تقوا و فضیلت و مردم داری مشهور بودند و چندین نسل آن مرجعیت شیعه را به عهده داشتند دیده به جهان گشود. پدرش آیت الله سید صدرالدین صدر (زاده ۱۲۶۱ ش- در گذشته 1332ش) بعد از در گذشت موسس حوزه علمیه قم آیت الله شیخ  عبدالکریم حائزی یزدی که در سال ۱۳۱۵ شمسی اتفاق افتاد جانشین وی شد. سید صدرالدین صدر علاوه بر اخلاق نیکو و تقوا در فعالیت های اجتماعی حضوری پرثمر داشت و پناه مستمندان و ستمدیدگان عصر خویش بود و برای رفع گرفتاری آنها در حد توان اقدام می کرد با زنده یاد دکتر محمد مصدق رهبر مبارزات ضد استعماری و ضد استبدادی ملل مشرق زمین رابطه ای دوستانه داشت و آقا موسی هم در دایره خانواده و برخی دوستان مشهور به گرایشات مصدقی بود ، جد مادریش آیت الله حاج آقا حسین قمی (زاده1244 ش درگذشته 1325ش) می باشد که یکی از افراد تاثیر گذار برعلیه دیکتاتوری رضا شاه در مشهد در سال ۱۳۱۴ بود بنا به آنچه که در اسناد تاریخی آمده است  نسب موسی صدر با ۳۲ واسطه به امام موسی کاظم (ع) می رسد.
موسی صدر در خرداد ۱۳۲۰ به حوزه علمیه قم پیوست و دوره سطح را نزد چندین تن از مدرسان معروف آن زمان حوزه مانند سید محمد محقق داماد پدرفقیه حقوقدان دکتر سید مصطفی محقق داماد و سید محمد باقر سلطانی طباطبایی پدر دکتر محمد صادق طباطبایی سخنگوی  دولت موقت به اتمام رساند و از بهار1326 وارد مرحله درس خارج حوزه شد و تا اواخر پائیز سال ۱۳۳۸ نزدیک به 13سال از اساتید خارج حوزه قم و نجف مانند آیت الله سید حسین بروجردی و آیت الله ابوالقاسم خوئی بهره برد ضمن اینکه در درس فلسفه نیز شاگرد علامه محمد حسین طباطبایی( زاده 1282ش در گذشته1360 ش) صاحب تفسیر گرانقدر المیزان بود و در قم دوستانی درسی اش سید موسی شبیری زنجانی (که بعدها به مرجعیت رسید و مرجعی مستقل و مردم گرا و در سلامت نفس بود) و دکتر سید محمد حسین  بهشتی و در نجف شهید محمدباقر صدر بودند ایشان در کنار تحصیلات حوزوی  دوره دبیرستان خود را به اتمام ودر سال ۱۳۲۹ به عنوان اولین دانشجوی روحانی در رشته حقوق و اقتصاد به دانشکده تهران وارد و در سال 1332فارغ التحصیل گردید نکته مهم اینکه ایشان در آخرین سال اقامت در قم طرحی گسترده برای اصلاح آموزش حوزه تدوین کرد که به نتیجه نرسید همچنین از درخشان ترین فعالیت های ایشان در قم میتوان به انتشار اولین مجله علمی اسلامی به نام مکتب اسلام اشاره کرد.
موسی صدر در سال ۱۳۳۴ با خانم پروین خلیلی ازدواج و حاصل این پیوند دو پسر به نام های صدرالدین و حمید دو دختر به نام های حورا و ملیحه می باشد خانم  پروین خلیلی در مهرماه سال 1400درگذشت ونهضت  آزادی ایران پیام تسلیتی برای خانم  رباب صدر خواهر موسی صدر صادر که در آن به نقش برجسته این بانوی مومنه و فداکار در همراهی با امام موسی صدر اشاره شده بود.
موسی صدر در سال ۱۳۳۸ بنا به وصیت سید عبدالحسین شرف الدین که رهبری شیعیان  لبنان رابر عهده و با وی نیز نسبت خانوادگی داشت عازم لبنان گردید و بعد از سالها فعالیت صادقانه که عمده آن فقر زدایی از محرومین لبنان واحقاق  حقوق از دست رفته شیعیان آن دیار و مبارزه با اشغالگری اسرائیل بود در جریان یک سفررسمی  به لیبی در  شهریور1357  با دو همراهش به نام های محمد یعقوب و عباس بدرالدین  ناپدید که تاکنون با وجود تلاش های انجام شده از سوی خانواده وی و جامعه شیعیان لبنان برای سرنوشتشان نتیجه ای  حاصل نشده است. برای آگاهی بیشتر از چگونگی این تلاش ها  برای سرنوشت امام موسی صدر ودو همراهش میتوان به کتاب (( گزارش کمیته پیگیری سرنوشت امام موسی صدر از ربودن تا به امروز)) کمیسیون اصل نود مجلس هفتم که در سال 1387منتشر شده و به کتاب (( فریاد در خاموشی ))تالیف محسن کمالیان که در سال ۱۳۸۸ منتشر شده و کتاب آدم ربایی در لیبی اثر خانم مهدیه پالیزبان از انتشارات موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر که در سال ۱۳۹۶ منتشر شده مراجعه نمود.
مهاجرت به لبنان
موسی صدر در اواخر سال ۱۳۳۸ برای اصلاح وضعیت اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و سیاسی شیعیان لبنان و استفاده از ظرفیت های منحصر به فرد آن کشور برای شناساندن  چهره مکتب اهل بیت و سازگار بودن آن با جهان  عازم آن دیار شد و برای رسیدن به اهداف فوق فعالیت های خود  را در سه محور موازی سازماندهی نمود .
اولین طرح بازسازی هویت و انسجام و عزت تاریخی شیعیان بود که امام مطالعات عمیقی را به منظور ریشه یابی علل عقب ماندگی اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و سیاسی شیعیان لبنان شروع کرد وحاصل این پژوهش برنامه های کوتاه مدت و میان مدت  و بلندمدتی بود که از اواسط سال1339 با هدف عزت مندی و انسجام و بازسازی هویت تاریخی شیعان لبنان به اجرا گذاشته شد اولین اقدام کوتاه مدت تجدید سازمان خیریه ((البرو الاحسان)) برای رفع نیازهای مالی خانواده های بی بضاعت و محروم و براندازی تکدی گری شهرصور و اطراف آن بود  که نتیجه داد.
در اجرای برنامه های میان مدت طی سال های1340تا1348 سفربه شهرها و روستاهای  لبنان بود که ده ها جمعیت و خیریه وموسسات  فرهنگی و آموزشی و حرفه ای راه اندازی شد که حاصل آن اشتغال و خودکفایی و کاهش درصد بی سوادی و اجرایی  شدن پروژوهای عمرانی در مناطق محروم بود.
در اجرای برنامه های دراز مدت از دولت وقت لبنان خواست که برای شیعیان یک مرکز تشکیل شود تا آنها مانند طوایف دیگر لبنان به حقوق اساسی خود برسند سرانجام پس از چندین سال مبارزه که شرح آن از حوصله این بحث خارج است  دولت وقت لبنان پذیرفت که شیعیان نیز یک مرکز برای ساماندهی امور خود  داشته باشند این طرح که در پارلمان لبنان نیز به تصویب رسید در سال1348 با نام ((مجلس اعلای شیعیان  لبنان)) با انتخاب یک هیئت شرعی    9نفره از علمای بزرگ شیعه لبنان و یک هیئت اجرایی ۱۲ نفره به طور قانونی شروع به کار کرد و امام موسی صدر نیز به ریاست آن انتخاب شد و با اجرای طرح های عمرانی اقتصادی، فرهنگی و نظامی و دفاعی این مجلس توانست اوضاع معیشتی و رشد علمی و فرهنگی نه تنها شیعیان آن دیار بلکه کشور لبنان را بهبود ببخشد.
در اقدام بعدی امام موسی صدر از دولت وقت لبنان خواست که پروژه های  زیربنایی را برای رفع محرومیت مناطق  شیعه نشین لبنان اجرا کند لیکن دولت این طرح را نپذیرفت و به همین جهت جنبش محرمان لبنان در سال1353 پایه گذاری شد و مردم شهرها بعلبک، صور وصیدا بر علیه دولت لبنان تظاهرات وسیعی  را تشکیل دادند.
برنامه دوم حرکت به سوی گفتگوی ادیان و تقریب مذاهب در لبنان بود که امام صدر می خواست جامعه شیعیان لبنان را مانند دیگرطوایف لبنان در تمامی عرصه های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی مشارکت دهد با طرح شعار گفتگوی تفاهم و همزیستی  روابط دوستانه ای را با رهبران دینی مسیحی و اهل سنت شکل داد و از اواخر سال ۱۳۴۱ حضور پررنگی در کلیساها و مجامع دینی و فرهنگی مسیحیان آغاز که اثرات معنوی زیادی بر آنها داشت در سال 1349رهبران مذهبی مسلمان و مسیحی جنوب لبنان را در چارچوب کمیته دفاع از جنوب گرد هم آورد تا برای تجاوزات اسرائیل چاره اندیشی کنند و در زمستان سال ۱۳۵۳ خطبه های عید موعظه را درکلیسای  کبوشیین بیروت  ایراد نمود که کاری بی سابقه در دنیای اسلام و مسیحیت بود و قصد داشت که کاردینال  مسیحی لبنان را هم برای ایراد خطبه های نماز جمعه به بیروت دعوت کند که با شعله ور شدن جنگ داخلی لبنان این موضوع ناکام ماند.
سومین برنامه تکمیل جامعه مقاوم و مقاومت لبنانی در برابر تجاوزات اسرائیل بود که در سال ۱۳۴۴ گروهی از جوانان مومن  شیعه را برای آموزش فنون نظامی به مصر اعزام و این جوانان در بازگشت  از کادرهای مقاومت لبنانی گردیدند.
کارهای اجرایی
از نظر امام موسی صدر  فقر فرهنگی ارتباط مستقیمی با فقر اقتصادی داشت و در یکی از گفتگوهای خود با روزنامه الحیات چاپ بیروت می گوید  ماموریت  من بالا بردن سطح زندگی و فرهنگی مردم لبنان است و در همین گفتگو می گوید مردم چگونه ادعای مسلمانی را که اسلام را ضامن سعادت دنیا و آخرت می داند باور کنند در حالی که خود او گرفتار فقر و جهل است.
امام موسی صدر برای رفع فقر و فلاکتی که شیعیان لبنان را فرا گرفته بود کارهای زیادی را به مرحله اجرا درآورد که به شش مورد آنان اشاره می شود.
۱-مدرسه صنعتی  جبل عامل
این مدرسه در سال تحصیلی ۱۳۴۸-1349شروع به فعالیت نموده و هشت سال با مدیریت شهید  دکتر مصطفی چمران اداره می شد مدرسه ای بود متعلق  به محرومان ویتیمان شیعه که در اثر حمله اسرائیل والدین خود را از دست داده بودند این مدرسه شبانه روزی ورایگان بود و دانش آموزان رشته های فنی  مانند نجاری، آهنگری ، جوشکاری و برق و الکترونیک و ماشین های کشاورزی را یاد می گرفتند وبعد از چهار سال یادگیری جذب بازار کار می شدند و می توانستند  به خوبی خود و خانواده را اداره کنند شاگردان این مدرسه ضمن درس خواندن کار هم می کردند و به همین جهت از نظر علمی و کار فنی سرآمد دیگران بودند ضمن اینکه دانش آموزان این مدرسه  فنون مبارزانی و جنگ های چریکی را هم یاد می گرفتند تا دربرابر حمله اسرائیل آمادگی دفاع داشته باشند
۲- جمعیت البرو الاحسان
این موسسه در زمان عبدالحسین شرف الدین رهبر درگذشته شیعیان لبنان  در سال 1336تاسیس شده بود  لیکن با اقدامات موثر امام موسی صدر فعالیت های این جمعیت گسترده شد اعضای این جمعیت که از خود مردم بودند موظف  شدند هر ماه حدود یک لیره لبنانی به جمعیت کمک کنند جمعیت با همین پول های جزئی  توانست در اولین سال تاسیس  ۱۲۰ نفر از متکدیان را جمع و برای آنها شغل آبرومندی ایجاد کند نکته مهم دیگر اینکه کمک های این جمعیت برای همه افراد محروم لبنان اعم از زن و مرد شیعه و سنی و مسیحی انجام می گرفت.
۳-تاسیس بیت الفتاه (خانه دختران )
این خانه که در سال 1342شروع به فعالیت نموده در آن دختران فقیر و بی سرپرست خیاطی و هنرهای دستی یاد می گرفتند و بعد از پایان دوره با ایجاد  کارگاه های خیاطی و هنری در منزل زندگی خود و خانواده را به خوبی اداره می کردند و امروزه موسساتی که با مدیریت خانم رباب صدر مشغول خدمات رسانی به شیعیعیان لبنان می باشد در واقع ادامه همین خانه بیت الفتاه است.
۴- مدینه الطب( مرکز پزشکی )
این مرکز درسال ۱۳۳۸ در اولین سال مهاجرت امام موسی صدربه لبنان در شهر صور پایه گذاری شد و این مرکز در  بسیاری از نقاط کم برخوردار جنوب لبنان درمانگاه و مراکز بهداشتی تاسیس و خدمات مهمی را در خصوص بهداشت و درمان به محرومان انجام میداد.
۵- آموزشگاه پرستاری
این آموزشگاه در سال ۱۳۴۸ در شهر صور جنوب لبنان افتتاح و دخترانی را که دیپلم گرفته بودند برای آموزش پرستاری پذیرفته و بعد از طی مراحل آموزش پرستاری به مراکز درمانی اعزام و در آنجا به محرومان خدمت می کرد ند این آموزشگاه از زیر مجموعه های مدینه الطب بود .
۶-موسسه  قالیبافی
امام موسی صدر برای راه اندازی این موسسه در سال ۱۳۵۰ یکی از اساتید صنعت قالیبافی را از کاشان به لبنان برد و این استاد ، قالیبافی را به زنان آموزش داد و بسیاری از زنان قالیبافی را به خوبی یاد گرفتندتعداد این زنان که بیش از ۳۰۰ نفر از جنوب لبنان بودند بعد از اتمام دوره از طرف موسسه ابزار کار و لوازم قالیبافی در اختیارشان گذاشته می شد و برای بافت قالی مزد ماهانه از موسسه دریافت می کردند و موسسه از سود فروش این قالی ها به محرومان و بی سرپرستان کمک می کرد تا وضعیت زندگی آنان بهبود یابد این مرکز  نیز زیر نظر شهید دکتر مصطفی چمران اداره می شد.
لازم  به یادآوری است که خانم رباب صدر خواهر گرامی امام موسی صدر نیز در خصوص تلاشهای برادرش برای رفع فقر از چهره زنان لبنانی نقش برجسته ایی داشته و در حال حاضر مدیریت اجرایی برخی از این موسسات را  در لبنان بر عهده داردکتاب خاطرات این بانوی بزرگوار در گفتگو با آقای حمید قزوینی تحت عنوان (( میریام))در سال 1403توسط موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر منتشر شده که مطالعه آن می تواند مفید باشد.
سخن پایانی
امام موسی صدر در کنار تلاش های بی وقفه برای رفع محرومیت از جامعه شیعیان لبنان با نهادسازی  که در نهایت باعث سرافرازی آنها شد با پیروان ادیان و مذاهب مختلف لبنان  نیز روابط صمیمانه ای برقرار کرد و در مقام عمل در مراسم جشن و سوگواری آنها شرکت می کرد و در غم و شادی آنها شریک بود و در کلیسا های آنها حاضر می شد و سخنرانی می کرد و جامعه مسیحیان لبنان را شیفته خود کرد ایشان برای انجام کارهای فقرزدایی از جامعه محروم لبنان  امید به رحمت خدا داشت و متکی به مردم بود و آنها را در کارها مشارکت می داد و مشورت می کرد از نظر وی مردم خودی بودند.این نهاد سازی ها و تاسیس موسسات که توسط اما موسی صدر در لبنان اجرا شد می تواند الگوی خوبی برای انجمن ها و خیریه های اجتماعی که در ایران برای رفع محرومیت نقاط محرومی مانند سیستان و بلوچستان و کردستان کار می کنند مفید باشد.
برای آشنایی بیشتر با افکار و اندیشه ها و کارهای انجام شده امام موسی صدر در لبنان مطالعه ترجمه فارسی کتاب(( کلمه هوقائلها)) تحت عنوان آنچه خود گفت از انتشارات موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر پیشنهاد می شود.
در خاتمه لازم است از سرکار خانم زهرا ادیب مسئول کتاب خانه و مرکز اسناد موسسه فرهنگی  تحقیقاتی امام موسی صدر که با مطالعه متن اولیه این موضوع با سعه صدر و حوصله فراوان نکات اصلاحی مهمی را متذکر گردیدند و این اصلاحات در متن حاضر انجام شد تشکر ویژه داشته باشم
و در پایان  از درگاه مهربانترین مهربانان آرزو می کنیم که تلاش ها برای روشن شدن وضعیت وی ودو همراهش به نتیجه برسد و خانواده آنها  و شیعیان لبنان از این بلاتکلیفی خارج شوند.