مهستان؛ عماد بهاور: اکنون در ۶۵ امین سالگرد تاسیس نهضت آزادی ایران، می‌توان با کم‌ترین تردید گفت که این گروه باسابقه سیاسی، بیش از آن‌که مشابه یک حزب کلاسیک به دنبال تصاحب قدرت یا تاثیر کوتاه‌مدت بر ساختار سیاسی و ساختار منافع باشد، به دنبال ترسیم خطوط سیاست‌ورزی اخلاقی برای کنشگران عرصه سیاسی بوده است. شاید بگویند که این رویکرد اخلاقی، از نوع «فضیلت‌گرا» یا «وظیفه‌گرا» بوده و در بازه زمانی کوتاه مدت، توجهی به تاثیر مواضع یا نتایج و دستاوردها در عرصه سیاسی نداشته و «نتیجه‌گرا» نبوده است، در حالی‌که به زعم علمای اخلاق، اخلاق اجتماعی، اخلاقی نتیجه‌گراست نه فضیلت‌گرا.
نقد فوق البته تاحدی مسموع است! هرچند به نظر می‌رسد که این نوع کنشگری، آگاهانه و تعمداً از سوی رهبران نهضت آزادی برگزیده و در پیش گرفته شده است. رویکرد و رهیافت سیاسی مهندس بازرگان و بنیانگذاران نهضت و متعاقب آن، رهبران نسل‌های بعدی نهضت، بیش‌تر رویکردی اخلاقی و تلاشی برای ترسیم راهبردهای کلان سیاسی حول مسائل ملی ایران و با نگاهی به چشم‌انداز توسعه سیاسی و همه جانبه کشور به شمار می‌‌آید؛ این امر البته، تنها با ارتفاع‌گیری از رقابت‌های سیاسی موجود و فاصله گرفتن از «جنگ قدرت» ممکن بوده است. از این رو، یک منتقد سیاسی واقع‌گرا، شاید رویکرد اخلاقی نهضت آزادی را «آرمان‌گرایانه» بداند که از واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی فاصله دارد.
اما آیا رویکرد نهضت آزادی در عمل، «آرمانگرایی فضیلت‌گرا» یا «ایده‌آلیسم اخلاقی» بوده است؟ به باور نگارنده، خیر؛ این نوع از آرمانگرایی در عرصه سیاسی واجد ویژگی‌هایی است که با سابقه فعالیت‌های نهضت مطابقت ندارد:
اول آن‌که، با مصالحه و سازش میانه‌ای ندارد؛ درحالی‌که نهضت، چه در سیاست داخلی و چه در سیاست خاجی، همواره مدافع نوعی از مصالحه و سازش بوده است که در نهایت به یک توافق یا وفاق بیانجامد.
دوم آن‌که، آرمانگراییِ محض، در تعیین چارچوب‌های اخلاقی خود، مطلق‌انگار و کمال‌گراست، نهضت با وجود آن‌که دین را منشاء بسیاری از اخلاقیات می‌داند، اما هیچ‌گاه به دنبال انقیاد ایدئولوژیک یا تحمیل استانداردهای اخلاقی و دینی خود به دیگران نبوده است. بنیانگذاران نهضت آزادی از پیشروان عرصه روشنفکری دینی و مدافع کثرت‌گرایی دینی و مخالف مطلق‌انگاری ایدئولوژیک در قالب حکومت دینی بوده‌اند.
سومین ویژگی آرمانگرایی محض آن‌ست که دوگانه‌ساز است و جهان را به دوگانه‌های «حق و باطل» و «خیر و شر» تقسیم می‌کند. این نوع قطبی‌سازی، فضای خاکستری میانه را کوچک می‌کند و امکان گفت‌وگو و تعامل را کاهش می‌دهد. نهضت آزادی اما، همواره میانه‌ساز بوده و تلاش کرده است تا به عنوان یک گروه «شاهد و واسط» عمل کند. نهضت در هر سطحی، مدافع گفت‌وگو، تعامل، مفاهمه و مذاکره به جای تقابل و رویارویی بوده است.
چهارم آن‌که، آرمان‌گرایان اخلاقی، تدریج‌گرا نیستند و هرگونه تعلل در مواجهه با امر باطل، شر یا ناعادلانه را، کمک به استمرار آن می‌داند. در نتیجه، این نوع از آرمانگرایی، انقلاب و شورش را تجویز می‌کند. در نقطه مقابل، نگرش هستی‌شناسانه نهضت آزادی، کار خداوند قادر را نیز در خلق جهان، تدریجی و تکاملی می‌بیند و آن‌را کلان‌الگویی برای تحولات اجتماعی و بشری تفسیر می‌کند. پس حرکت گام به گام، تدریجی و زمان‌مند، که زمینه‌های آگاهی‌بخشی و ظرفیت‌سازی برای تحول اجتماعی را فرآهم می‌کند، همواره از راهبردهای اصلی نهضت آزادی بوده است.
در نهایت، از آن‌جا که آرمانگراییِ محض، مطلق‌انگار، دوگانه‌ساز و مدافع تغییرات بنیادین و دفعی است، تفکر رادیکال و در ادامه، خشونت را در بطن خود می‌پروراند. نهضت اما همواره از هرگونه رادیکالیسم و خشونت در نظر و عمل، دوری کرده و مدافع فعالیت‌های اصلاح‌جویانه، خشونت‌پرهیز و صلح‌آمیز در قالب همکاری‌های جمعی بوده است.
با توجه به نکات فوق، آرمانگرایی و اخلاق‌گرایی نهضت آزادی را باید متفاوت از «آرمانگرایی فضیلت‌گرا و اخلاقی» دانست. در عوض، اصطلاح دقیق‌تر برای تبیین رویکرد نهضت آزادی به مسائل سیاسی و اجتماعی، «آرمانگرایی واقع‌گرایانه» و «اخلاق مسئولیت‌محور» است. آرمانگرایی واقع‌گرایانه (Realistic Idealism)، نوعی رویکرد فکری و عملی است که می‌کوشد میان آرمان‌های اخلاقی، انسانی و سیاسی از یک سو، و محدودیت‌ها و واقعیت‌های قدرت و جامعه و تاریخ از سویی دیگر، تعادل برقرار کند. نهضت آزادی از یک سو به دنبال آرمان دموکراسی و عدالت است و از سویی دیگر، تحقق آن‌ها را نیازمند نهادسازی، ارتقای فرهنگ سیاسی، توسعه اقتصاد پایدار، توازن نیروهای اجتماعی و توجه به ملاحظات و ادبیات قدرت و هزینه‌ها می‌داند. به بیان دیگر، نه تسلیم در برابر واقعیات موجود، نه تلاش برای تحقق فوری مدینه فاضله، بلکه کوشش برای اصلاح و بهبود وضع جامعه با فهم پیچیدگی‌های آن.
برای جمع‌بندی و درپاسخ به نقدی که در ابتدای متن آورده شد، رویکرد اخلاقی نهضت آزادی ایران را نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی، می‌توان با استفاده از مفهوم وبری «اخلاق مسئولیت‌محور» (Ethics of Responsibility) توضیح داد.
باورمندان به اخلاق مسئولیت‌محور می‌گویند که اخلاق تنها درباره پاکی نیت نیست، بلکه درباره مسئولیت‌پذیری در برابر پیامدهای واقعی عمل نیز هست. بدون اخلاق مسئولیت، آرمان‌های بزرگ می‌توانند به فجایع بزرگ تبدیل شوند. با این رویکرد اخلاقی، افراد نسبت به تبعات و پیامدهای مواضع و تصمیمات خود احساس مسئولیت می‌کنند، کم‌تر کمال‌گرا و مطلق‌گرا هستند و بیش‌تر به «کاهش» آسیب‌ها و رنج‌ها توجه می‌کنند، به امر واقع توجه جدی دارند، اما مراقب‌اند که این واقع‌بینی، به فرصت‌طلبی یا محافظه‌کاری تبدیل نشود.
نهضت آزادی ایران، طی دهه‌ها کنشگری سیاسی و اجتماعی، تلاش کرده است تا رویکرد سیاسی فوق و مفاهیم محوری آن را در یک چارچوب گفتمانی مفصل‌بندی کند و گفتمانی آزادی‌خواهانه و اخلاق‌گرا را برساخته و توسعه دهد؛ گفتمانی که ما به آن می‌گوییم گفتمان مصدقی.
- تبیین رویکرد نهضت آزادی ایران به مسائل سیاسی و اجتماعی
