مهستان؛ پیوند جامعه مدنی و رسانه با هدف حمایت از فعالیت‌های اجتماعی و گروه‌های آسیب‌پذیر در تمام جوامع بشری تأثیر شتابدهنده و تسهیل‌گر داشته و این موضوع به دفعات ثابت شده است. توجه دستگاه‌های اجرایی محلی، ملی، منطقه‌ای و بین المللی به مسائل اجتماعی اغلب بر اثر تمرکز رسانه‌ها جلب می‌شود و این یکی از کارکردهای مهم رسانه در بستر جامعه محسوب می‌شود. بر این اساس نقش رسانه در تقویت عملکرد نهادهای مدنی برای ارتقای حقوق افراد دارای معلولیت، نقشی «تسهیل‌گر» و «قدرت‌بخش» ذکر می‌شود. در واقع، نهادهای مدنی (مانند انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد) موتور محرک این تغییرات هستند و رسانه به عنوان بلندگوی سازمان‌های اجتماعی عمل می‌کند با بررسی دقیق‌تر، می‌توان این نقش را در ۵ محور اصلی دسته‌بندی کرد:
۱. گفتمان‌سازی و تغییر پارادایم (از ترحم به توجه‌حقوقی)
رسانه‌ها قدرت این را دارند که نگرش جامعه را تغییر دهند. نهادهای مدنی معمولاً از مدل «حق‌محور» حمایت می‌کنند، اما رسانه‌ها با تکرار کلیشه‌های قدیمی (مدل پزشکی یا خیریه‌ای که بر ترحم تأکید دارد)، مانع این تغییر می‌شوند.
نقش رسانه: تغییر روایت‌ها. رسانه‌ها می‌توانند با نمایش توانمندی‌ها و استقلال افراد دارای معلولیت، کلیشه‌ها را بشکنند و حقوق این افراد را از یک «صدقه» به یک «مطالبه قانونی» تبدیل کنند.
۲. دیده‌بانی و مطالبه‌گری (نظارت بر اجرای قانون)
بسیاری از حقوق افراد دارای معلولیت (مانند قانون حمایت از حقوق معلولان) روی کاغذ وجود دارند اما در مرحله اجرا با چالش‌های اداری و اعتباری فراوان مواجه‌اند.
نقش رسانه: رسانه‌ها با بازتاب گزارش‌های تحقیقی که توسط نهادهای مدنی تهیه می‌شود، فشار اجتماعی بر مسئولان ایجاد می‌کنند. وقتی یک نهاد مدنی مستنداتی از عدم مناسب‌سازی اماکن عمومی ارائه می‌دهد، رسانه با رسانه‌ای کردن آن، پیگیری مسئولان را اجباری می‌کند.
۳. پل ارتباطی میان جامعه هدف و بدنه تصمیم‌گیر
نهادهای مدنی گاهی در انتقال صدای خود به لایه‌های بالای تصمیم‌گیری دچار محدودیت هستند که در این مواقع رسانه می‌تواند نقش تسهیل‌گری خود را یفا کند.
نقش رسانه: رسانه‌ها بستری برای گفتگو (Dialog) ایجاد می‌کنند. آن‌ها با برگزاری مناظره‌ها، میزگردها و دعوت از مسئولان و نمایندگانِ انجمن‌های معلولان، شکاف موجود را پر کرده و صدای گروه‌های هدف را مستقیم به گوش سیاست‌گذاران می‌رسانند.
۴. ظرفیت‌سازی و آگاهی‌بخشی به خودِ جامعه هدف
بسیاری از افراد دارای معلولیت یا خانواده‌های آن‌ها ممکن است از حقوق قانونی خود مطلع نباشند بنا بر این اطلاع‌رسانی، آگاهی‌بخشی و مطالبه‌گری می‌توانند در ارتقاء حقوق جامعه هدف می‌شود.
نقش رسانه: رسانه‌های محلی و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند محتوای تولیدشده توسط نهادهای مدنی (آموزش‌های حقوقی، نحوه پیگیری شکایات و …) را به شکلی ساده و فراگیر منتشر کنند تا افراد دارای معلولیت «توانمند» شده و خودشان مطالبه‌گر شوند.
۵. بسیج منابع و افکار عمومی
توسعه حقوق معلولان نیازمند بودجه و اولویت‌بندی در تخصیص منابع عمومی است.
نقش رسانه: رسانه‌ها با ایجاد کمپین‌های آگاه‌سازی، افکار عمومی را همراه می‌کنند. وقتی جامعه درک کند که مناسب‌سازی فضای شهری نه فقط برای معلولان، بلکه برای سالمندان، مادران باردار و کودکان نیز مفید است، مطالبه برای این حقوق به یک «مطالبه ملی» تبدیل می‌شود و احتمال تخصیص بودجه برای آن بیشتر می‌گردد.
اثربخشی رسانه در جامعه از چه طریق میسر می‌شود؟
گاهی رسانه‌ها به جای همکاری با نهادهای مدنی، نگاهی «ژورنالیستی و سطحی» به این موضوع دارند. مثلاً انتشار اخبار مقطعی و احساسی را دنبال می‌کنند. برای اینکه این همکاری نتیجه‌بخش باشد:
تخصص‌گرایی: رسانه‌ها باید با کارشناسان و فعالان حوزه معلولیت همکاری کنند تا از واژگان و رویکردهای اشتباه اجتناب شود.
تداوم: موضوع معلولیت نباید صرفاً به مناسبت‌های خاص (مانند روز جهانی معلولان) محدود شود؛ بلکه باید به عنوان بخشی از دستورکار ثابت رسانه‌ها در حوزه حقوق شهروندی باشد.
شبکه‌های اجتماعی در جهان امروز نقش شبکه‌های اجتماعی گاهی بیش از رسانه‌های رسمی مورد توجه است که در این زمینه بررسی مستقل به بهره‌مندی مؤثر از آز آن کمک می‌کند.
