مهستان؛ رضا ظهرابی: بعضی رمان‌ها درباره مرگ‌اند؛ بعضی درباره زندگی. اما خالد خلیفه رمانی نوشته که ظاهرا درباره حمل کردن یک جسد است است اما در نهایت به این نتیجه می‌رسید که آنچه بر دوش آدم‌ها سنگینی می‌کند، نه مرده، که تاریخ است.
خواندن رمان «مردن کار سختی است» اثر خالد خلیفه برای خواننده از همین جنس است. رمانی که در ظاهر درباره سه خواهر و برادر است که می‌خواهند وصیت پدرشان را اجرا کنند، اما در واقع درباره کشوری است که دیگر نمی‌تواند مردگانش را دفن کند. کشوری که میان ایست‌بازرسی، جنگ، ترس و فروپاشی، حتی مناسک مرگ را هم از دست داده است.
این کتاب یکی از مهم‌ترین آثار خالد خلیفه، نویسنده سوری است؛ نویسنده‌ای که تمام عمرش را زیر سایه استبداد و سپس جنگ داخلی سوریه گذراند و تلاش کرد ویرانی یک جامعه را نه از پشت سنگرها، که از درون خانه‌ها، خانواده‌ها و روابط انسانی روایت کند.
نویسنده کیست؟
خالد خلیفه نویسنده و فیلم‌نامه‌نویس سوری بود. او برخلاف بسیاری از روایت‌های سیاسی، کمتر به فرماندهان ورهبران و بیشتر به آدم‌های معمولی نگاه می‌کند. قهرمانان او نه انقلابی‌اند و نه فاتح؛ آدم‌هایی هستند که تلاش می‌کنند در میان خرابه‌های تاریخ، اندکی انسان باقی بمانند.
📖 خلاصه‌ای از داستان (در این بخش خطر افشای داستان برای خواننده وجود دارد!)
عبداللطیف، پدری سالخورده و بیمار، در واپسین روزهای زندگی از فرزندانش می‌خواهد پس از مرگ، او را در زادگاهش دفن کنند؛ کنار خواهرش.
وقتی او می‌میرد، سه فرزندش ــ بُلبل، حسین و فاطمه ــ جسد پدر را سوار یک مینی بوس می‌کنند و راهی سفری می‌شوند که درشرایط عادی چند ساعت بیشتر طول نمی‌کشد، اما در سوریه جنگ‌زده به سفری دو روزه و کابوس‌وار تبدیل می‌شود. در طول مسیر، ایست بازرسی، نیروهای مسلح، ترس، سوءظن، فساد و خاطرات گذشته یکی پس از دیگری ظاهر می‌شوند. هرچه سفر طولانی‌تر می‌شود، جسد پدر بیشتر می‌پوسد و زخم‌های خانواده بیشتر سر باز می‌کنند.
چرا این کتاب عجیب و خاص است؟
۱. سفری که از اودیسه هم تلخ‌تر است.
اصولا سفر یکی از ارکان مهم داستان‌گویی محسوب می‌شود. از سفرهای کلاسیکی مانند سفر اودیسه هومر و هفت خان رستم تا سفرهای مدرن. اما آنچه در جهان مدرن سفر را عجیب می‌کند روایت بازگشت به خانه است. مثلا در رمان اولیس اثر جیمز جویس، «لئوپولد بلوم» سفری بی امید به خانه را در شهر دوبلین طی می‌کند. در کتاب خالد خلیفه سفری در خانه برای بازگشت به خانه صورت می‌گیرد، آن هم زمانی که قهرمانان داستان و راوی و خواننده، همه می‌دانند که خانه‌ای در کار نیست. در بسیاری از آثار ادبی، سفر راهی برای شناخت جهان است. اما در این رمان، سفر بیشتر شبیه عبور از بقایای یک جهان است. شخصیت‌ها نه در جستجوی آینده، بلکه در حال عبور از میان ویرانه‌های گذشته‌اند. هر کیلومتر جاده، لایه‌ای تازه ازفروپاشی سوریه را آشکار می‌کند.
۲. پدر؛ فراتر از یک شخصیت
در ظاهر، عبداللطیف فقط یک پیرمرد مرده است. اما هرچه داستان جلو می‌رود، بیشتر احساس می‌کنیم که او چیزی بیش از یک فرد است. پدری که سال‌ها تلاش کرده تا با مدل خودش خانواده را کنار هم نگه دارد و به خیال خودش موفق بوده، حالا پس از مرگ نیز فرزندانش را مجبور می‌کند با گذشته خود مواجه شوند. در این سفر هر چه در دل فاجعه جلوتر می رویم، عبداللطیف کم‌کم به نمادی از وطن تبدیل می شود؛ وطنی که فرزندانش دیگر نمی‌توانند با او زندگی کنند و در عین حال نمی‌توانند او را دفن هم کنند. او سرزمین است که کرم می‌زند و متلاشی می شود و تعفنش فرزندانش را نیز در بر می‌گیرد.
۳. جنگی که در حاشیه دیده می‌شود.
نکته درخشان رمان این است که جنگ تقریباً هیچ وقت قهرمان اصلی داستان نیست. صدای انفجارها، نیروهای نظامی و ویرانی‌ها حضور دارند، اما خالد خلیفه بیشتر به این می‌پردازد که جنگ چگونه از میان ایده‌های انسان‌ها شکل می‌گیرد و روابط انسانی را فرسوده می‌کند؛ چگونه خانواده‌ها را از درون می‌پاشد و حتی سوگواری را ناممکن می‌سازد. نشان می‌دهد چگونه مغاک انسان را فرا می‌گیرد آنگاه که انسان به درون آن خیره می‌نگرد.
جمع‌بندی
«مردن کار سختی است» در ظاهر داستان انتقال یک جسد است؛ اما در عمق خود روایتی درباره انتقال بار سنگین تاریخ یک سرزمین بر دوش فرزندان آن سرزمین است. خالد خلیفه از خلال سفری کوتاه، تصویری از جامعه‌ای ارائه می‌دهد که دیگر حتی امکان وداع با گذشته‌اش را ندارد.
اگر لویی فردینان سلین نویسنده ضدجنگ فرانسوی، داستان انسان را در میان گنداب میدان نبرد تعریف می‌کند، خالد خلیفه انسان را در جاده‌ای قرار می‌دهد که به ظاهر به سوی دفن یک مرد می‌رود، اما در حقیقت به سوی پرسشی بزرگ‌تر حرکت می‌کند:
وقتی وطن فرو می‌پاشد، با مردگانش چه باید کرد؟
